Alimlər müstəqil olaraq immunitet sisteminin mexanizmlərini, xüsusən də vəzifəsi şişlərlə mübarizə aparan immun hüceyrələrin (T-limfositlər) aktivləşmə proseslərini öyrəndilər. Ceyms Allison CTLA-4 zülalının immunitet sistemini “yavaşlatmaq” qabiliyyətini, Honjo isə oxşar funksiyaya malik PD-1 adlı zülal kəşf etdi.
Bu “immun əyləci” “yoxlama məntəqəsi” adlanır. İmmun reaksiyasının inkişafını maneə törədən şiş hüceyrələri tərəfindən immun hüceyrələrin səthində yerləşən nəzarət nöqtələrinin (və ya “nəzarət nöqtələri”) aktivləşdirilməsidir. Nəzarət məntəqələrinin hərəkəti sanki T-limfositləri heç bir təhlükənin olmadığına inandırır. Şiş hüceyrələri bu mexanizmdən immunitet sistemini “aldatmaq” üçün istifadə edir və bölünməyə davam edir, bu da şişin böyüməsinə səbəb olur. Ancaq bu mexanizm müəyyən edilərsə və nəzarət məntəqələrinin fəaliyyəti zəifləsə, immunitet sistemi yenidən aktivləşir və şişi məhv etməyə başlayır.
Beləliklə, tibbdə yeni bir bölmə yarandı: immuno-onkologiya. Bu gün immuno-onkologiyanı əsl sıçrayış adlandırmaq olar, çünki 2018-ci ildə Nobel Mükafatının verilməsi sayəsində immunoterapiya (bir növ dərman müalicəsi (sonuncuya “klassik” kimyaterapiya, hormonal terapiya və məqsədyönlü terapiya da daxildir)) praktikada tətbiq olunmağa başlandı.
Bu gün immunoterapiyanın bir neçə növü var:
Monoklonal antikorlar
Bunlar insanın öz antikorlarını əvəz edən immun sisteminin süni analoqlarıdır. Onların hər birinin müəyyən bir hədəfi var – şiş hüceyrələri tərəfindən istehsal olunan müəyyən bir maddə.
Onlar fərqli hərəkət edirlər:
- şiş hüceyrələrini T-limfositlərə görünən etmək;
- şiş hüceyrə membranlarını məhv edir;
- oksigen axını tələb edən hər hansı bir şişin “böyüdüyü” bir şişin və ya qan damarlarının böyüməsini maneə törətmək (qanla birlikdə);
Monoklonal antikorların, məsələn, kemoterapi ilə birləşməsi təkcə şiş hüceyrələrini “görməyə” deyil, həm də kimyaterapiyanın bütün bədənə təsirindən qaçaraq onları xüsusi olaraq məhv etməyə imkan verir (bunlar “konjugatlar” adlanır – bu gün onkologiyada istifadə olunan dərmanların yeni sinfidir).
İmmunitet sisteminin modulyatorları
Əsas immunomodulyatorlar interleykin-2 və interferonlardır (alfa, beta və qamma). Onlar immun sistemi hüceyrələrinin böyüməsini və bölünməsini, o cümlədən antitümör “cavabını” gücləndirir.
Xərçəng əleyhinə peyvəndlər
İmmunitet reaksiyasını artırmaq üçün şiş hüceyrələri tərəfindən istehsal olunan maddələr xəstənin bədəninə daxil edilir. Bu, immunitet sistemini stimullaşdırır – digər xəstəliklərə qarşı peyvəndlər də oxşar prinsiplə işləyir.
Hüceyrə immunoterapiyası
Hüceyrə (CAR-T-terapiya) insanın immun sisteminin şişlə mübarizə aparmaq üçün “təlimidir”: T-limfositlər şiş komponentlərinə qarşı modifikasiya olunur (bu, xüsusi laboratoriyalarda olur), sonra yaranan maddə xəstənin bədəninə qaytarılır.
Yekun olaraq əlavə edəcəyəm ki, immunoterapiyanın imkanları hazırda durmadan artır – biz müntəzəm olaraq effektiv xərçəng peyvəndlərinin yaxınlaşması haqqında eşidirik və bilirik ki, getdikcə daha çox dərman praktikada uğurla istifadə olunur. Bu, istənilən onkoloqa ümid verməyə bilməz.
