Xəstəliyin təzahürlərinin vaxtı və təbiəti bəzən onların səbəbləri, baş verməsi, diaqnostikası və müalicəsinə kömək edən amillər haqqında ziddiyyətli fikirlərə səbəb olur. Bu konfliktlərin ən mühümlərindən biri də birdən-birə və ya çox qısa müddətdə ortaya çıxan xəstəliklərin əlamətlərinə baxmaq və bu əlamətlərin əslində birdən-birə və ya qısa müddətdə ortaya çıxdığını düşünməkdir. Nevrologiyada belə xəstəliklərə misal olaraq insult, epilepsiya və baş ağrılarını göstərmək olar. İnsult, epilepsiya və baş ağrısı kimi nevroloji xəstəliklər çox vaxt ani və ya qısamüddətli simptomlarla özünü göstərə bilər. Bununla belə, risk faktorları ilə asanlaşdırılan bu xəstəliklərin əlamətlərini meydana çıxaran uzunmüddətli proseslər var. Məsələn, insult nə qədər ani başlasa da, ailədə insult öyküsü, əvvəllər diaqnoz qoyulmuş hipertoniya, şəkərli diabet və yüksək xolesterin kimi faktorlar uzun illər insult hazırlayan risk faktorlarıdır.
Məzmun
Epilepsiya və baş ağrısı da oxşar klinik kurslara və fərqli risk faktorlarına malikdir. Bir sözlə, qəfil (kəskin) başlaması o demək deyil ki, xəstəliyin həmin saatda və ya həmin anda meydana çıxması. Əksinə, zaman keçdikcə residiv olma ehtimalı göstərir ki, bunlar əslində ani hallar deyil.
Alzheimer xəstəliyi ilə fərqlidir. Bu xəstəlik də yuxarıda qeyd etdiyimiz xəstəliklər kimi müəyyən risk faktorlarının mövcudluğunda zamanla yetkinləşən xəstəlik olsa da, xəstəliyin son mərhələsi – demensiya mərhələsinə çatana qədər heç kim xəstəliyin özündən və onun inkişafından danışmır. Məhz bu mərhələdə müalicə üçün bütün imkanlar praktiki olaraq sıfıra endirilir. Düzdür, Alzheimer xəstəliyi demensiyaya gətirib çıxarmazdan əvvəl xəstəlikdir. Problemə bu cür baxmaq, yəni Alzheimer xəstəliyini digər beyin xəstəlikləri kimi müalicə etmək bizə xatırladır ki, onunla mübarizədə əllərimizi zəiflədən və gücləndirən amillər ola bilər.
Alzheimer xəstəliyi ilə mübarizədə əlimizi hansı amillər zəiflədir?
Alzheimer xəstəliyi ilə mübarizədə əllərimizi zəiflədən ən əhəmiyyətli faktor, çox gec qarşılaşmaq və ya artıq demensiyaya gətirib çıxardığı halda onu tanımaqdır. Başqa sözlə, gec diaqnoz qoyulur. Amnestik sindrom beş-on ilin sonunda baş verən xəstəliyin son mərhələsidir və xəstədə unutqanlıqdan çox-çox kənara çıxan psixi çatışmazlıqlar, davranış anormallikləri və gündəlik həyatda qeyri-adekvatlıq müşahidə olunur. Bu mərhələdə davranış sapmalarından başqa heç bir müalicə yoxdur.
Əllərimizi zəiflədən başqa bir amil, son otuz ildə xəstəliyin əlamətlərinə müalicəvi (dayandırıcı və ya yavaşlatıcı) təsir göstərən yeni dərmanların olmamasıdır. Bu müddət ərzində bir çox dərman sınaqları aparılıb, onların bir çoxu yan təsirlərə görə tamamlanmayıb, qalanları isə ilkin mərhələdə qismən təsirli olub, lakin sonradan səmərəsiz olub.
Xəstəliyə qarşı mübarizəmizi zəiflədən başqa bir amil 40-cı illərdə başlayan erkən Alzheimer xəstəliyi adlanan genetik irsi xəstəlikdir. Alzheimer xəstəliyində iştirak edən dörd xromosomdan üçü (1, 14, 19 və 21) xəstəliyin erkən başlamasına cavabdehdir. Gec mərhələdə Alzheimer xəstəliyində iştirak edən 19-cu xromosom əslində damar xəstəliyi xromosomudur və məhdud rolu var.
Xəstəliyə qarşı mübarizədə əllərimizi zəiflədən başqa amillər də var. Bunlar təhsilin aşağı olması, dar sosial mühit və həyat tərzi, digər xəstəliklərin təsiridir. Bir çox araşdırmalar göstərir ki, aşağı təhsil xəstəliyin inkişafı üçün risk faktorudur. Eyni şeyi introvert və qapalı həyat tərzi haqqında da demək olar. Bildirilir ki, xroniki depressiyadan əziyyət çəkənlərdə xəstəliyə tutulma riski ən azı 3 dəfə yüksəkdir. Məlumdur ki, damar xəstəlikləri, xüsusən də hipertoniya və şəkərli diabet üçün risk faktorlarının olması həm damar demansı, həm də Alzheimer xəstəliyinin inkişaf riskini artırır.
Xülasə, Alzheimer xəstəliyi ilə mübarizədə əlimizi zəiflədən amillər gec diaqnoz, müalicə edilməməsi, genetik ötürülmə, aşağı təhsil, dar çərçivədə məhdud həyat tərzi və digər xəstəliklərin təsiridir. Genetikadan başqa faktorlar və müalicə olunmaması əlimizi gücləndirən faktorlara çevrilib-çəkilməməsi yalnız yanaşmamızdan asılıdır.
Alzheimer xəstəliyi ilə mübarizədə əlimizi hansı amillər gücləndirir?
Alzheimer xəstəliyi ilə mübarizədə əllərimizi gücləndirən amillərdən biri də mümkün olduqda xəstəliyin erkən diaqnozudur. Xəstəliyin erkən diaqnozu demans əlamətləri görünməzdən əvvəl qoyulan diaqnozdur. Demans olmadan xəstəliyin erkən diaqnostikası heç bir davranış və peşə-gündəlik sapmalar olmadan və psixi olaraq – yalnız təkrarlanmaya meylli qısamüddətli unutqanlıq olduqda edilə bilər.
Yüngül koqnitiv pozğunluq (MCI) adlanan bu mərhələ heç bir şəkildə demensiya deyil və onun demensiyaya keçib-keçməyəcəyi bəlli deyil. Araşdırmalar göstərib ki, bu mərhələdə, yəni yalnız təkrarlanan qısamüddətli unutqanlıq mərhələsində diaqnoz qoyulduqda, mütəmadi olaraq aparılan təkrar müayinələr bu insanların yüzdə 60-ında Alzheimer xəstəliyinə tutulacağını, yüzdə 40-da isə inkişaf etməyəcəyini göstərir.
Görünən odur ki, erkən diaqnoz mərhələsində mövcud dərmanlardan istifadə erkən diaqnoz qoyulan və dərman müalicəsi tövsiyə olunanlara ləngidir. Belə ki, erkən diaqnoz qrupunda dərman istifadəsi xəstəliyin demensiyaya keçmə ehtimalını ləngidən amil kimi qəbul edilə bilər.
Böyük depressiya ilə Alzheimerin erkən əlamətləri arasında çoxlu oxşarlıqlar var. Bu oxşarlıqlara unutqanlıq və diqqət çatışmazlığı daxildir. Buna görə də, depressiyanın uğurlu müalicəsi ilə sonrakı illərdə Alzheimer xəstəliyinin inkişaf riskinin azalması arasında əlaqə var.
Eyni şəkildə, damar risk faktorları ilə effektiv mübarizə aparmaq və bu mübarizənin əsas şərti olan Aralıq dənizi pəhrizinə riayət etmək, dolayı yolla qollarımızı gücləndirən amillərə aid edilə bilər.
Xülasə, Alzheimer xəstəliyi ilə mübarizədə əlimizi zəiflədən amillər arasında hal-hazırda təsir edə bilmədiyimiz bəzi amillər də var, lakin diqqət yetirə biləcəyimiz bəzi amillərin bu istiqamətdə əlimizi gücləndirən amillərə çevrilməsi tamamilə mümkündür. Bunlara aşağıdakılar daxildir;
- Erkən diaqnoz,
- Profilaktik müalicə və müntəzəm müayinə,
- Ağıl üçün məşqlər,
- İctimai fəaliyyət,
- Depressiya və serebrovaskulyar xəstəliklərlə mübarizə,
- Aralıq dənizi pəhrizinə bənzər bir yemək tərzidir.
