Öd kisəsi daşları nədir?
Öd daşları (xolelitiaz) öd kisəsində kristallaşma nəticəsində əmələ gələn bərk hissəciklərdir. Öd kisəsi qaraciyər tərəfindən istehsal olunan ödün saxlandığı kiçik bir orqandır. Öd yağların həzminə kömək edərkən, öddə olan xolesterin, bilirubin və duzlar müəyyən şərtlər altında balanssızlaşarsa, zamanla çöküntü əmələ gətirə bilər. Bu çöküntülər sərtləşə və daş əmələ gətirə bilər. Daşlar kiçik qum dənələrinin ölçüsündən diametri bir neçə santimetrə qədər ola bilər. Bu daşların bəziləri asemptomatik olsa da, digərləri ciddi tıxanmalara və ya infeksiyalara səbəb ola bilər.
Öd kisəsində daşların əmələ gəlməsinə səbəb nədir?
Xolesterol balansının pozulması çox vaxt öd daşının əmələ gəlməsinin əsas səbəbidir. Öddə həll olunan xolesterin həddindən artıq miqdarda ifraz olunduqda və ya öd duzları olmadıqda çökməyə başlayır. Həddindən artıq bilirubin başqa bir kömək edən amildir. Qaraciyərin həddindən artıq miqdarda bilirubin istehsal etməsinə səbəb olan siroz, öd yollarının infeksiyaları və ya müəyyən qan xəstəlikləri də öd daşı əmələ gəlməsi riskini artıra bilər. Bundan əlavə, öd kisəsinin qeyri-kafi büzülməsi və ya öd kisəsində ödün uzun müddət tutulması da kristallaşmanı asanlaşdıra bilər. Piylənmə, sürətli arıqlama, hamiləlik və bəzi dərmanlar da bu prosesi tetikleyen amillərdir.
Öd kisəsində daşların əlamətləri hansılardır?
Öd daşları uzun müddət heç bir simptom yaratmaya bilər. Ancaq daş öd axarını bağladıqda, xüsusilə yeməkdən sonra şiddətli qarın ağrısı yarana bilər. Bu ağrı adətən sağ qarının yuxarı hissəsində olur və arxa və ya sağ çiyinə yayıla bilər. Ağrı adətən 30 dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edir. Bulantı, qusma və qaz ağrı ilə müşayiət oluna bilər. Bəzi xəstələrdə sarılıq, qara sidik və açıq rəngli nəcis də ola bilər. İnfeksiya və ya iltihab inkişaf edərsə, bu simptomlar daha da şiddətlənir.
Öd kisəsində daş diaqnozu necə qoyulur?
Öd daşları adətən qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi ilə diaqnoz qoyulur. Bu ultrasəs öd kisəsi daşlarının və onların quruluşunun ətraflı görünüşünü təmin edir. Bəzi hallarda kompüter tomoqrafiyası (KT) və maqnit rezonans xolangiopankreatoqrafiya (MRCP) kimi daha qabaqcıl görüntüləmə üsullarından da istifadə oluna bilər. Öd yollarında infeksiya və ya tıxanma olub olmadığını müəyyən etmək üçün qan testləri də aparılır. Yüksək qaraciyər fermentləri və ya yüksək ağ qan hüceyrələrinin sayı daşın ağırlaşmalara səbəb olduğunu göstərir.
Öd kisəsi necə müalicə olunur?
Öd daşının müalicəsi daşların ölçüsünə, sayına və xəstənin yaşadığı simptomlara görə dəyişir. Asimptomatik daşlar tez-tez monitorinq edilir. Simptomatik xəstələr üçün ən çox görülən müalicə üsulu cərrahi müdaxilədir. Laparoskopik xolesistektomiya öd kisəsinin tam çıxarılmasını nəzərdə tutur. Bu prosedur minimal invazivdir və ümumiyyətlə qısa bir bərpa müddəti var. Bəzi xəstələrdə daşlar öd yollarına yapışıbsa, endoskopik retrograd xolangiopankreatoqrafiya (ERCP) ilə çıxarıla bilər. Ağızdan öd turşusu müalicəsi və ya səs dalğası litotripsisi kimi qeyri-cərrahi üsullar yalnız seçilmiş hallarda istifadə olunur və qalıcı həll təklif etmək ehtimalı azdır.
Öd kisəsi daşlarının qarşısını necə almaq olar?
Öd daşı əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün sağlam və balanslı bir pəhriz çox vacibdir. Xolesterolu yüksək olan qidalardan, yağlı qidalardan və zərif karbohidratlardan qaçınmaq lazımdır. Lif və sağlam yağların (məsələn, zeytun yağı) müntəzəm istehlakı öd axını təşviq edərək öd daşı əmələ gəlməsinin qarşısını ala bilər. Sürətli kilo itkisinin qarşısını almaq lazımdır; kilo tədricən və balanslı olmalıdır. Kifayət qədər su içmək, nizamlı idman etmək, yeməkləri atlamamaq da öd kisəsinin sağlamlığını qoruyan vərdişlərdəndir. Xüsusilə tövsiyə olunur ki, daha əvvəl öd kisəsində daş xəstəliyi keçirmiş şəxslər gündəlik həyatlarına profilaktik tədbirləri daxil etsinlər.
Öd kisəsi daşları öz-özünə keçirmi?
Bəzi kiçik öd kisəsi daşları, xüsusən öd kanalına keçməmişsə, zamanla bədəndə səssiz qala bilər. Ancaq əksər hallarda daşlar öz-özünə keçmir və gələcəkdə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Kanalı bağlayan daşlar öz-özünə keçmir və tibbi müdaxilə tələb edir. Asimptomatik daşlar izlənilə bilər, lakin simptomlara və ya ağırlaşmalara səbəb olan daşlar müalicə tələb edir. Daşları bitki mənşəli vasitələrlə və ya yağlı qidalarla keçirməyə çalışmaq risklidir və fəsadlara səbəb ola bilər.
Öd kisəsində daş olan insanlar nə yeməməlidir?
Öd daşı xəstəliyi olan insanlar tərkibində doymuş yağ olan qidalardan uzaq durmalıdırlar. Qızardılmış qidalar, işlənmiş ətlər, yağlı süd məhsulları, yağ və qaymaq öd istehsalını artıra və daşları stimullaşdıra bilər. Eynilə, ağ çörək, zərif şəkər və tərkibində yüksək fruktoza siropları olan şirniyyatlar da zərərlidir. Kofein və qazlı içkilər mədə və öd kisəsi narahatlığına səbəb ola bilər. Bunun əvəzinə qaynadılmış və ya qızardılmış tərəvəzlər, bütün taxıllar, təzə meyvələr və az yağlı protein mənbələrinə üstünlük verin. Zeytun yağı kimi sağlam yağlar ölçülü şəkildə istehlak edilə bilər.
