Travma ümumiyyətlə insanın fiziki və ya emosional olaraq zədələndiyi və yaşananların psixoloji travmatik təsir göstərdiyi vəziyyətləri ifadə edən bir termindir. Travma insanın normal fəaliyyətinə ciddi təsir göstərə bilər və onun şəxsi həyatına, psixi sağlamlığına və gündəlik fəaliyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.
Məzmun
Fiziki travma qəza, zədə, təbii fəlakət və ya fəlakət nəticəsində yaranan zərərə istinad edə bilsə də, emosional travma adətən ağır stress, itki, sui-istifadə, zorakılıq və ya digər çətin həyat təcrübələrinin psixoloji təsirlərinə aiddir.
Bir insan travmatik bir hadisəyə məruz qaldıqda, müxtəlif simptomlarla qarşılaşa bilər. Bunlara narahatlıq, depressiya, kabuslar, xatırlamaqda çətinlik, emosional uyuşma və daimi təhlükə hissi daxildir. Travmanın təsirlərinin öhdəsindən gəlmək üçün peşəkar yardım, dəstək qrupları, terapiya və digər müalicə üsullarından istifadə edilə bilər.
Travma nədir?
Travma bir insanın fiziki və ya emosional zərər çəkdiyi bir vəziyyətdir. Fiziki travma qəza, zədə, təbii fəlakət və ya digər dağıdıcı hadisə nəticəsində dəymiş ziyandır, emosional travma isə stress, sui-istifadə, itki, zorakılıq və ya digər çətin həyat təcrübələrinin psixoloji təsirləridir.
Travmatik hadisələr bir insanın normal fəaliyyətinə ciddi təsir göstərə bilər və uzunmüddətli psixoloji nəticələrə səbəb ola bilər. Post-travmatik stress pozuqluğu (TSSB) kimi vəziyyətlər travmatik hadisələrdən sonra baş verə biləcək simptomlardan bəziləridir. Bu simptomlara narahatlıq, depressiya, kabuslar, xatirələri xatırlamaqda çətinlik, emosional uyuşma və daimi təhlükə altında olmaq hissi daxil ola bilər.
Müalicə insanın yaşadığı travma növündən asılıdır. Peşəkar yardım, terapiya, dəstək qrupları və digər müalicələr insana travmatik təcrübənin öhdəsindən gəlməyə və sağalmağa kömək edə bilər.
Travma nə deməkdir?
Travma gündəlik həyatda tez-tez istifadə olunan və adətən stress səviyyələrini artıran hadisələrə aid olan bir termindir. Ancaq rutinləri pozan, gözlənilmədən baş verən və insanı qorxudan hadisələr, narahatlıq və panikaya səbəb olan və məna yaratma proseslərini pozan travmatik təcrübələr olaraq təyin edilə bilər. Buraya yol qəzası, təbii fəlakət, təqib edilmək və ya çətin təcrübə kimi hadisələr daxil ola bilər. Məsələn, uzun müddətli evlilikdə ilk dəfə yumruq vurulması da travmatik təcrübənin nümunəsi ola bilər.
Psixoloji travma nədir?
Psixoloji travma , çox vaxt ağır və zorakı hadisələrə məruz qalma nəticəsində insanın psixi və emosional sağlamlığına zərər verə bilən xüsusi bir vəziyyətdir. Bu cür hadisələr insanın normal fəaliyyətinə ciddi təsir göstərə bilər və uzunmüddətli psixoloji nəticələrə səbəb ola bilər. Psixoloji travma kimi vəziyyətləri əhatə edə bilər
Təbii fəlakətlər: Zəlzələ, daşqın, qasırğa və s. kimi təbii fəlakətlərlə bağlı təcrübələr.
Qəzalar və ya xəsarətlər: Ciddi qəza, böyük zədə və ya əməliyyat kimi fiziki travma.
Təcavüz və ya sui-istifadə: Cinsi, emosional və ya fiziki zorakılıq, zorakı əlaqələr və ya hücum.
Müharibə və Terror: Müharibə, terror hücumları və ya hərbi münaqişələrə məruz qalma.
Böyük itkilər: Ölüm, ayrılıq, boşanma kimi böyük itkilərin yaşanması.
Hadisədən sonrakı vəziyyətlər: Qəza və ya faciəli hadisələrə ətrafdakılar və ya reaksiyalar.
Psixoloji travma, travma sonrası stress pozğunluğu (TSSB) kimi vəziyyətlərə səbəb ola bilər. Bu şərtlərə təkrarlanan kabuslar, qaçınma davranışı, narahatlıq və travmatik hadisələrdən sonra baş verən emosional uyuşma kimi simptomlar daxildir. Psixoloji travmanın öhdəsindən gəlmək üçün peşəkar yardım, dəstək qrupları və terapiya kimi mənbələrdən istifadə edilə bilər.
Travmatoloji terapiya
Travma terapiyası emosional bərpaya və psixoloji travmanın təsirləri ilə mübarizəyə yönəlmiş bir terapiya növüdür. Bu terapiya travmatik təcrübələrin səbəb olduğu stress, narahatlıq, depressiya və digər post-travmatik simptomları aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır. Fərqli terapevtlər və müalicələr travma terapiyasına fərqli yanaşmalardan istifadə edə bilər. Travma müalicəsinin bəzi ümumi üsulları bunlardır:
Bilişsel davranışçı terapiya (CBT):Koqnitiv davranış terapiyası insanın düşüncə və davranış nümunələrinin dəyişdirilməsinə yönəlmiş bir terapiya növüdür. Onun məqsədi insana travma sonrası simptomların öhdəsindən gəlmək üçün sağlam düşüncə və davranış strategiyalarını öyrətməkdir.
Göz Hərəkətinin Həssaslaşdırılması və Yenidən Emalı (EMDR):EMDR, göz hərəkətlərindən istifadə edən bir terapiya üsuludur. Bu hərəkətlər vasitəsilə insan travmatik hadisələri daha sağlam şəkildə emal etmək üçün terapevtlə ünsiyyət qurur.
Emosional Azadlıq Texnikası (EFT): EFT travmatik xatirələri və emosional yükləri azad etməyi hədəfləyən enerji psixologiyası texnikasıdır. O, meridian enerji nöqtələrinə və xüsusi ifadələrin istifadəsinə diqqət yetirir.
Psixodrama: Bu terapiya insana travmatik hadisələri aktyorluq və rol oyunu vasitəsilə ifadə etməyə imkan verir. Tez-tez qrup terapiyasında istifadə olunur.
Sxem terapiyası:Bir insana mənfi düşüncə nümunələrini və emosional reaksiyaları anlamağa və dəyişdirməyə kömək etmək məqsədi daşıyır.
Qrup terapiyası:Qrup terapiyası travma almış insanların təcrübələrini bölüşmək, dəstək almaq və bir-birinə kömək etmək üçün bir araya gəlməsinə imkan verir.
Hər bir insanın təcrübəsi unikal olduğundan, travma terapiyası çox vaxt fərdin ehtiyaclarına və terapevtin ixtisasına uyğunlaşdırılır. Peşəkar bir terapevtin rəhbərliyi altında travma terapiyası insanın emosional sağalma prosesini dəstəkləyə bilər.
Travma nəticəsində yaranan xəstəliklər
Travma insanın psixi və emosional sağlamlığına təsir göstərə bilər ki, bu da müxtəlif sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Ancaq travmanın spesifik xəstəliklərə səbəb olduğunu söyləmək olmaz. Bununla belə, travmatik təcrübənin yaratdığı stress və emosional gərginlik müəyyən sağlamlıq problemlərinin inkişaf riskini artıra bilər. Travma nəticəsində yarana biləcək bəzi sağlamlıq problemləri bunlardır:
Travma sonrası stress pozğunluğu (TSSB):Travmatik hadisələrə məruz qalma səbəb ola bilər travma sonrası stress pozğunluğu (TSSB) ). Bu vəziyyət təkrarlanan kabuslar, narahatlıq, qaçınma davranışı və emosional uyuşma kimi simptomlarla xarakterizə olunur.
Depressiya:Travmatik təcrübələr enerji çatışmazlığı, ümidsizlik və maraq itkisi kimi simptomlarla xarakterizə olunan depressiya inkişaf riskini artıra bilər.
Anksiyete pozğunluqları: Travma ümumiləşdirilmiş kimi narahatlıq pozğunluqlarının inkişafına kömək edə bilər narahatlıq pozuqluğu, panik atak və ya sosial narahatlıq.
Asılılıq: Travmatik hadisələr alkoqol, narkotik və ya digər asılılıqların inkişafına səbəb ola bilər ki, bir şəxs bu hadisələrin öhdəsindən gəlmək üçün mənfi bir şəkildə müraciət edə bilər.
Somatik simptomlar və ağrı:Psixoloji travma bədəndə müxtəlif somatik simptomlar və ağrılara səbəb ola bilər. Bu, baş ağrısı, mədə problemləri və ya xroniki ağrı kimi fiziki xəstəlikləri əhatə edə bilər.
Münasibət problemləri:Travmatik təcrübələr bir insanın emosional bağlanma qabiliyyətinə təsir edə bilər və əlaqələr problemlərinə səbəb ola bilər.
Hər bir insan fərqlidir və eyni travmatik hadisəni yaşayan iki insan fərqli reaksiya verə bilər. Post-travmatik sağlamlıq problemləri çox vaxt hər bir insan üçün mürəkkəb və unikaldır. Peşəkar yardım travmatik təcrübələrlə effektiv mübarizə prosesini dəstəkləyə bilər.
Travmadan sonra EMDR
EMDR (Göz Hərəkətinin Həssaslaşdırılması və Yenidən Emalı) travma sonrası stress pozğunluğu (TSSB) və digər travmatik təcrübələri müalicə etmək üçün istifadə edilən effektiv terapiya üsuludur. EMDR insana travmatik xatirələri emal etməyə kömək edən terapiya prosesini əhatə edir. Aşağıda travmadan sonra EMDR-nin necə istifadə edildiyi ilə bağlı bəzi əsas məlumatlar verilmişdir:
Məlumatların toplanması və hazırlanması:EMDR prosesi adətən insanın travmatik təcrübələri haqqında məlumat toplamaq və terapevtlə etibarlı əlaqə qurmaqla başlayır. Terapevt şəxsdən keçmiş travmatik hadisələr haqqında ətraflı danışmasını xahiş edir.
Hədəfin seçilməsi:EMDR-nin bir mərhələsində fərdi və terapevt müalicə zamanı diqqəti cəmləyəcək xüsusi məqsədləri birgə müəyyən edirlər. Bu məqsədlər fərdin yaşadığı travmatik hadisələrlə bağlı ola bilər.
İkitərəfli stimullaşdırma:EMDR-nin xüsusi bir xüsusiyyəti, səs, toxunma və ya vibrasiya kimi ikitərəfli stimulların göz hərəkətləri ilə birlikdə və ya alternativ olaraq istifadə edilməsidir. Terapevt insanın travmatik xatirələrinə diqqət yetirərək bu stimullardan istifadə edir.
Emal mərhələsi:İnsan yumşaq stimulların köməyi ilə travmatik xatirələri xatırlayır və diqqətini bu xatirələrə yönəldir. Terapevt insana bu xatirələri emal etməyə kömək edir. Göz hərəkətləri və ya digər ikitərəfli stimullar beynin məlumatı daha uyğun bir şəkildə emal etməsinə kömək edə bilər.
Reytinq: EMDR prosesinin son mərhələsi insanın emosional vəziyyətinin qiymətləndirilməsini əhatə edir. Bu proses travmatik xatirələr daha az gərgin və narahat olana qədər davam edə bilər.
EMDR insana travmatik xatirələri daha adaptiv şəkildə emal etməyə kömək edə bilər ki, bu da travmatik hadisələrin təsirini azalda bilər. Bununla belə, EMDR peşəkar terapevtin rəhbərliyi altında aparılmalıdır. EMDR müxtəlif narahatlıq və stress pozğunluqlarının, həmçinin TSSB və travma sonrası stressin müalicəsində təsirli ola bilər.
