Parkinson xəstəliyi nədir?
Parkinson xəstəliyi sinir sistemini təsir edən mütərəqqi və xroniki bir hərəkət pozuqluğudur. Beyində dopamin istehsal edən neyronların azalması nəticəsində baş verir. Dopamin hamar və koordinasiyalı bədən hərəkətlərini təmin edən əsas nörotransmitterdir. Parkinson xəstələrində bu çatışmazlıq titrəmə, əzələ sərtliyi, yavaş hərəkətlər və duruş problemləri kimi simptomlara səbəb olur. Xəstəlik irəlilədikcə udma və danışma problemləri də yarana bilər.
Parkinson xəstəliyinin hansı mərhələləri var?
Parkinson xəstəliyi ümumiyyətlə beş mərhələyə bölünür. Birinci mərhələdə yüngül titrəmələr və tarazlıq problemləri müşahidə oluna bilər, lakin xəstə gündəlik funksiyalarını yerinə yetirməyə davam edir. İkinci mərhələdə simptomlar bədənin hər iki tərəfində hiss olunmağa başlayır və hərəkətlərin yavaşlaması aydın olur. Üçüncü mərhələdə postural qeyri-sabitlik və ya tarazlığın itirilməsi baş verir. Dördüncü mərhələdə xəstə hərəkət etməkdə əhəmiyyətli çətinlik çəkir və kömək tələb edir. Beşinci və son mərhələdə xəstə yataq xəstəsi olur, nitq və udma qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Bu mərhələ xəstəliyin monitorinqi və müalicənin planlaşdırılması üçün vacibdir.
Parkinson xəstəliyinə nə səbəb olur?
Parkinson xəstəliyinin əsas səbəbi dopamin istehsal edən sinir hüceyrələrinin itirilməsidir. Bu vəziyyətdə genetik mutasiyalar, ətraf mühitin toksinlərinə məruz qalma, pestisidlərə və ağır metallara məruz qalma kimi amillərin rol oynadığı düşünülür. Parkinson xəstəliyinin ailəvi halları nadirdir, lakin müəyyən genlərdəki mutasiyalar (məsələn, LRRK2, PARK7 və PINK1) xəstəliyin inkişafına kömək edə bilər. Ancaq bir çox xəstələrdə xəstəliyin dəqiq səbəbi naməlum olaraq qalır. Yaşın artması, immunitet sisteminin pisləşməsi və mitoxondrial disfunksiya da Parkinson riskini artırır.
Parkinson xəstəliyinin əlamətləri hansılardır?
Ən çox görülən simptomlar titrəmə (titrəmə), bradikineziya (hərəkətlərin yavaşlaması), rigidlik (əzələ sərtliyi) və postural qeyri-sabitlikdir (balansın itirilməsi). Bundan əlavə, üz ifadələrinin azalması, udma çətinliyi, monoton nitq, kiçik addımlarla yerimə, əl yazısının azalması (mikroqriya) və əzələ ağrıları da müşahidə oluna bilər. Sonrakı mərhələlərdə yuxu pozğunluğu, depressiya, narahatlıq, koqnitiv zəiflik, qəbizlik, qoxu itkisi və aşağı qan təzyiqi kimi qeyri-hərəkətli simptomlar da ola bilər. Bu simptomlar hər bir xəstədə fərqli şəkildə özünü göstərə bilər.
Parkinson xəstəliyinə tutulma riskləri nələrdir?
Parkinson xəstəliyinə tutulma riski yaşla artır. Onun yayılması 60 yaşdan yuxarı şəxslərdə daha yüksəkdir. Kişilərdə qadınlara nisbətən bir qədər çox rast gəlinir. Ailədə Parkinson xəstəliyi olan insanlar genetik meyllilik səbəbiylə daha çox risk altındadırlar. Riski artıran amillərə pestisidlərə məruz qalma, kənd yerlərində yaşamaq, quyu suyundan istifadə, kəllə-beyin travması, yuxu pozğunluqları və ağır metallara məruz qalma daxildir. Əksinə, bəzi tədqiqatlar siqaret və kofein istehlakından qoruyucu təsir təklif etdi, lakin bu tapıntılar klinik tətbiq üçün aydın deyil.
Parkinson xəstəliyinə necə diaqnoz qoyulur?
Parkinson xəstəliyi üçün xüsusi laboratoriya testi yoxdur. Diaqnoz ümumiyyətlə nevroloji müayinə və xəstənin klinik tarixinə əsaslanır. Nevroloq xəstənin motor bacarıqlarını, balansını və reflekslərini qiymətləndirir. Maqnit rezonans görüntüləmə (MRT) və ya kompüter tomoqrafiyası (KT) kimi görüntüləmə üsulları digər şərtləri istisna etmək üçün istifadə edilə bilər. Diaqnozu dəstəkləmək üçün bəzən dopamin daşıyıcıları üçün görüntüləmə üsulu olan DaTscan kimi ixtisaslaşdırılmış testlər tövsiyə olunur. Xəstənin bu dərmana reaksiyasını qiymətləndirmək üçün levodopa testi də aparılır.
Parkinson xəstəliyi necə müalicə olunur?
Parkinson xəstəliyinin qəti müalicəsi yoxdur, lakin simptomları yüngülləşdirmək və xəstələrin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq mümkündür. Levodopa və karbidopa kimi dərmanlar dopamin səviyyələrini artıraraq motor simptomlarını azalda bilər. Müalicədə dopamin agonistləri, MAO-B inhibitorları, COMT inhibitorları və antikolinerjik dərmanlar da istifadə olunur. Dərman kifayət deyilsə, cərrahi müdaxilələr, xüsusilə də dərin beyin stimullaşdırılması (DBS) nəzərdə tutulur. Fiziki terapiya, danışma terapiyası, psixoloji dəstək və balanslaşdırılmış həyat tərzi də müalicənin tərkib hissəsidir.
Parkinson xəstəliyi gündəlik həyata necə təsir edir?
Parkinson xəstəliyi həm fiziki, həm də emosional olaraq xəstənin gündəlik həyatına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər. Hərəkət qabiliyyətinin azalması müstəqil həyata mane ola bilər. Evdə yıxılma riski artır və geyinmək, yemək yemək və tualet kimi əsas ehtiyacları qarşılamaq çətinləşə bilər. Depressiya, narahatlıq və sosial təcrid kimi psixoloji problemlər də yaygındır. Danışıq və udma problemləri xəstənin sosial münasibətlərinə və qidalanmasına mənfi təsir göstərə bilər. Ona görə də həm tibbi, həm də psixososial dəstək lazımdır.
Parkinson xəstəliyi neçə yaşda baş verir?
Parkinson xəstəliyi ən çox 60 və daha yuxarı yaşlı insanlarda rast gəlinir. Orta başlanğıc yaşı 60 civarındadır. Bununla belə, Parkinson xəstəliyi halları 40 yaşın altında da baş verə bilər və bu vəziyyət “erkən başlayan Parkinson” kimi tanınır. Genetik mutasiyalar səbəbiylə inkişaf edən bu hallarda simptomlar daha yavaş inkişaf edə və dərmanlara daha yaxşı cavab verə bilər. Xəstəliyin tezliyi və şiddəti yaşla artmağa meyllidir.
Parkinson xəstələri necə qidalanmalıdır?
Parkinson xəstəliyi olan insanlar üçün balanslaşdırılmış, antioksidantla zəngin pəhriz tövsiyə olunur. Meyvə, tərəvəz, tam taxıl, balıq və sağlam yağlar yemək həm bağırsaq sağlamlığını qoruya, həm də iltihabı azalda bilər. Protein levodopa ilə rəqabət apardığından, bu dərman səhər acqarına və ya protein qəbulundan bir neçə saat əvvəl və ya sonra qəbul edilməlidir. Qəbizliyin qarşısını almaq üçün liflə zəngin qidalar və bol maye qəbul etmək tövsiyə olunur. B12 və D vitaminlərinin çatışmazlığı da tez-tez rast gəlinir, buna görə də bu səviyyələrə nəzarət edilməlidir.
Parkinson xəstələrində dərin beyin stimulyasiyası işləyirmi?
Bəli, beynin stimullaşdırılması proseduru olan dərin beyin stimulyasiyası (DBS) xüsusilə inkişaf etmiş Parkinson xəstəliyi olan xəstələrdə dərman müalicəsi qeyri-kafi olduqda təsirli ola bilər. Bu üsul motor simptomlarını idarə etmək üçün beynin xüsusi sahələrini hədəf almaq üçün elektrik stimullaşdırılmasından istifadə edir. DBS xüsusilə titrəmələr, hərəkət yavaşlığı və işə salınma dalğalanmaları yaşayan xəstələrdə həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər. Ancaq hər xəstə bu müalicəyə namizəd deyil və əvvəlcədən hərtərəfli qiymətləndirmə aparılmalıdır.
Parkinson genetik xəstəlikdirmi?
Parkinson xəstəliyinin əksər hallarının genetik səbəbi yoxdur. Ancaq bəzi insanlarda genetik meyl var. Parkinson xəstəliyi olan birinci dərəcəli qohumları olan insanlar xəstəliyin inkişaf riski bir qədər yüksəkdir. Genetik formalar çox vaxt daha erkən yaşlarda başlayır. PARK, LRRK2 və SNCA kimi genlərdəki mutasiyalar Parkinson riskini artıra bilər. Bununla belə, ətraf mühit faktorları və yaşlanma genetik meyldən daha çox rol oynaya bilər.
